Zachowek: komu się należy, ile wynosi i jak go dochodzić

Testament na rzecz jednego dziecka albo mieszkanie przepisane za życia na wnuka: w takich sytuacjach najbliżsi często czują się pominięci. Prawo chroni ich przez instytucję zachowku. Poniżej wyjaśniam, komu przysługuje zachowek, ile wynosi, jak wpływają na niego darowizny, kiedy roszczenie się przedawnia i jak wygląda pozew o zachowek, a także co może zrobić osoba, od której żąda się zapłaty.

Czym jest zachowek i komu przysługuje

Zachowek to roszczenie o zapłatę sumy pieniędzy. Nie daje udziału w domu czy mieszkaniu i nie czyni uprawnionego spadkobiercą.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym (dzieciom, a gdy dziecko nie żyje, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwu, dziadkom ani partnerowi niebędącemu małżonkiem zachowek nie przysługuje. Rodzice wchodzą w grę zwykle wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych.

Zachowek należy się, jeśli uprawniony nie otrzymał należnej mu części ani w postaci darowizny, ani przez powołanie do spadku, ani przez zapis windykacyjny (art. 991 § 2 kc). Roszczenie może pojawić się także bez testamentu, gdy spadkodawca za życia rozdał majątek w darowiznach.

Ile wynosi zachowek

Punktem wyjścia jest udział, który uprawniony otrzymałby, gdyby dziedziczył z ustawy. Zachowek wynosi:

• połowę wartości tego udziału w typowej sytuacji;
• dwie trzecie wartości udziału, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeśli uprawniony zstępny jest małoletni (art. 991 § 1 kc).

Trwałą niezdolność do pracy ocenia się według stanu z chwili śmierci spadkodawcy; samo pobieranie emerytury jej nie przesądza.

Przy ustalaniu udziału uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się osób, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały wydziedziczone (art. 992 kc).

Aby ustalić, ile wynosi zachowek w złotówkach, trzeba obliczyć tak zwany substrat zachowku: czystą wartość spadku (majątek po odjęciu długów, bez odejmowania zapisów zwykłych i poleceń), do której dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 kc). Wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 kc). Działkę podarowaną 15 lat temu wycenia się więc w stanie z dnia darowizny, ale po dzisiejszych cenach.

Zachowek od darowizny: co dolicza się do spadku

Doliczanie darowizn zapobiega obchodzeniu zachowku przez rozdanie majątku za życia. Zgodnie z art. 994 kc nie dolicza się jednak:

• drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach (na przykład prezenty urodzinowe czy świąteczne);
• darowizn sprzed ponad 10 lat, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy obdarowany nie jest spadkobiercą ani osobą uprawnioną do zachowku;
• przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu: darowizn dokonanych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że nastąpiły mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego;
• przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi: darowizn dokonanych przed zawarciem z nim małżeństwa.

Reguła 10 lat jest często źle rozumiana. Darowizny na rzecz dzieci, małżonka czy innych spadkobierców dolicza się do spadku bez względu na to, kiedy zostały dokonane. Mieszkanie podarowane córce 20 lat temu może więc mieć znaczenie, a ta sama darowizna na rzecz przyjaciela sprzed ponad 10 lat już nie. Szczególne zasady dotyczą majątku wniesionego do fundacji rodzinnej.

Od doliczania darowizn do substratu trzeba odróżnić zaliczanie darowizn na poczet zachowku (art. 996 kc). Jeśli sam uprawniony otrzymał wcześniej od spadkodawcy darowiznę albo zapis windykacyjny, ich wartość odejmuje się od należnego mu zachowku. Na zachowek zstępnego zalicza się także darowiznę, którą spadkodawca uczynił na rzecz wstępnego tego zstępnego (na przykład wnukowi zalicza się darowiznę otrzymaną przez jego zmarłego ojca). Po takim rozliczeniu zachowek może wynieść zero.

Przykład obliczenia zachowku

Pan Jan był wdowcem i miał dwoje dzieci: Annę i Piotra. W testamencie cały majątek o czystej wartości 400 000 zł zapisał Annie. Gdyby dziedziczył ustawowo, każde z dzieci otrzymałoby połowę spadku.

W trzecim wierszu darowiznę dla Anny dolicza się mimo upływu 15 lat, bo Anna jest spadkobierczynią. W czwartym darowiznę dla Piotra najpierw dolicza się do substratu, a potem zalicza na jego zachowek. W praktyce spór dotyczy zwykle wyceny nieruchomości, długów spadkowych i tego, czy przysporzenie było darowizną.

Od kogo żądać zapłaty

Ustawa przewiduje kolejność odpowiedzialności:

• Spadkobierca (z testamentu lub z ustawy) odpowiada w pierwszej kolejności.
• Zapisobierca windykacyjny, czyli osoba, której spadkodawca w testamencie notarialnym zapisał konkretną rzecz, odpowiada, gdy uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy (art. 999¹ kc).
• Obdarowany odpowiada, gdy zachowku nie da się uzyskać od spadkobiercy ani od zapisobiercy windykacyjnego. Obowiązany jest do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku, ale tylko w granicach swojego wzbogacenia (art. 1000 § 1 kc). Jeśli obdarowanych jest kilku, najpierw odpowiada ten, kto otrzymał darowiznę najpóźniej (art. 1001 kc).

Obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada wobec innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 1000 § 2 kc).

Kiedy zachowek się nie należy

Wydziedziczenie. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka lub rodziców zachowku, jeśli uprawniony (art. 1008 kc):

• wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 kc), a w sporze sąd sprawdza, czy rzeczywiście zaistniała. Wydziedziczenie jest bezskuteczne, jeśli spadkodawca przebaczył uprawnionemu (art. 1010 kc). Zstępni wydziedziczonego, na przykład jego dzieci, mogą żądać zachowku, tak jakby wydziedziczony nie dożył otwarcia spadku (art. 1011 kc).

Niegodność dziedziczenia. Osoba uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc nie może żądać zachowku. Dla spadków otwartych po 15 listopada 2023 r. przyczyną niegodności (art. 928 § 1 kc) jest także uporczywe uchylanie się od alimentów wobec spadkodawcy, określonych orzeczeniem, ugodą lub umową, oraz uporczywe uchylanie się od pieczy nad spadkodawcą.

Zrzeczenie się dziedziczenia. Przyszły spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego (art. 1048 kc). Taka osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc traci także prawo do zachowku. Zrzeczenie obejmuje co do zasady również jej zstępnych, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 1049 § 1 kc).

Odrzucenie spadku. Osoba, która odrzuciła spadek, co do zasady traci prawo do zachowku.

Zachowek: przedawnienie roszczenia

Zgodnie z art. 1007 kc:

• roszczenie o zachowek wobec spadkobiercy przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu; gdy nie ma testamentu, w orzecznictwie przyjmuje się, że termin biegnie od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy;
• roszczenie wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Ogłoszenie testamentu to czynność sądu albo notariusza, a nie moment, w którym rodzina przeczytała testament w domu.

Bieg przedawnienia przerywa dopiero czynność przed sądem (lub innym organem) podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, na przykład złożenie pozwu albo zawezwania do próby ugodowej, a także uznanie roszczenia przez zobowiązanego (art. 123 kc). Samo wezwanie do zapłaty wysłane listem nie przerywa przedawnienia.

Odrębne zasady dotyczą małoletnich: przedawnienie roszczeń dzieci przeciwko rodzicom nie biegnie przez czas trwania władzy rodzicielskiej (art. 121 pkt 1 kc), a w innych przypadkach obowiązuje ochrona z art. 122 kc.

Raty, odroczenie i obniżenie zachowku

Od 22 maja 2023 r. obowiązuje art. 997¹ kc, dodany ustawą o fundacji rodzinnej. Pozwala on osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku żądać:

• odroczenia terminu płatności;
• rozłożenia zachowku na raty; łączny termin spłaty rat nie może co do zasady przekraczać 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może go przedłużyć, ale nie ponad 10 lat;
• w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku.

Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron: uprawnionego i zobowiązanego. Ma to znaczenie na przykład wtedy, gdy spadek to głównie dom, w którym mieszka zobowiązany, a nie ma on oszczędności na jednorazową spłatę. Obniżenie jest wyjątkiem, a wniosek trzeba zgłosić i uzasadnić.

Wezwanie do zapłaty, ugoda i pozew o zachowek

Wezwanie do zapłaty. Zwykle pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie zobowiązanego do zapłaty określonej kwoty w wyznaczonym terminie. Ma to znaczenie dla odsetek: według przeważającego orzecznictwa Sądu Najwyższego zachowek powinien zostać zapłacony niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 kc), a od opóźnienia należą się odsetki ustawowe (art. 481 kc). Sądy ustalają jednak datę opóźnienia indywidualnie, z uwzględnieniem tego, kiedy zobowiązany mógł ocenić wysokość roszczenia.

Ugoda i mediacja. Spór toczy się zwykle w rodzinie, dlatego warto rozważyć porozumienie, na przykład spłatę w ratach. Strony mogą skorzystać z mediacji, także w trakcie procesu. Ugoda zawarta przed mediatorem i zatwierdzona przez sąd ma moc ugody sądowej.

Pozew o zachowek. Jeśli porozumienie nie jest możliwe, uprawniony składa pozew o zapłatę. W pozwie wskazuje się skład i wartość spadku, długi, darowizny, krąg spadkobierców ustawowych i sposób obliczenia kwoty. Dołącza się m.in. akty stanu cywilnego, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, testament z protokołem ogłoszenia, umowy darowizny i dokumenty o wartości majątku.

Opłata od pozwu o zachowek. Sprawa o zachowek jest sprawą o prawa majątkowe. Do wartości przedmiotu sporu 20 000 zł pobiera się opłatę stałą według progów z art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (od 30 zł do 1000 zł). Powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu (art. 13 ust. 2). Od 23 września 2025 r. górna granica tej opłaty wynosi 100 000 zł (wcześniej 200 000 zł). Przy żądaniu 100 000 zł opłata od pozwu wyniesie więc 5000 zł. Do tego dochodzą zwykle koszty opinii biegłego, który wycenia majątek.

Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, dołączając oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach na urzędowym formularzu.

Zachowek dla dziecka. W imieniu małoletniego roszczenia dochodzi jego przedstawiciel ustawowy, zwykle rodzic. Jeśli rodzic sam jest zobowiązanym do zapłaty, nie może reprezentować dziecka i sąd opiekuńczy ustanawia kuratora. Na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka, na przykład ugodę, w której dziecko rezygnuje z części roszczenia, potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 kro).

Zachowek w Kwidzynie i Dzierzgoniu: który sąd

Pozew o zachowek składa się wyłącznie do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 kpc). Nie decyduje miejsce zamieszkania stron. Jeśli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

O tym, czy sprawę rozpozna sąd rejonowy, czy okręgowy, decyduje wartość przedmiotu sporu, czyli żądana kwota:

• do 100 000 zł: sąd rejonowy. Jeżeli spadkodawca ostatnio mieszkał w Kwidzynie, Dzierzgoniu, Sztumie, Prabutach albo w gminach Dzierzgoń, Gardeja, Kwidzyn, Mikołajki Pomorskie, Prabuty, Ryjewo, Sadlinki, Stary Dzierzgoń, Stary Targ lub Sztum, będzie to Sąd Rejonowy w Kwidzynie, I Wydział Cywilny, pl. Plebiscytowy 1;
• powyżej 100 000 zł: sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 kpc). Sąd Rejonowy w Kwidzynie należy do okręgu Sądu Okręgowego w Gdańsku, więc tam trafi pozew w sprawie o wyższą kwotę. Dotyczy to także Dzierzgonia, mimo jego bliskości do Elbląga.

Pozew można złożyć w biurze podawczym sądu albo wysłać listem poleconym.

Jak mogę pomóc

Prowadzę sprawy o zachowek zarówno po stronie osób uprawnionych, jak i spadkobierców czy obdarowanych, od których żąda się zapłaty. Mogę pomóc w:

• ocenie, czy zachowek przysługuje, i przybliżonym obliczeniu jego wysokości, w tym rozliczeniu darowizn;
• przygotowaniu wezwania do zapłaty i propozycji ugody;
• przygotowaniu pozwu albo odpowiedzi na pozew, także z wnioskiem o raty, odroczenie lub obniżenie zachowku;
• reprezentowaniu Państwa przed Sądem Rejonowym w Kwidzynie i Sądem Okręgowym w Gdańsku.

Spotkać możemy się w kancelarii w Kwidzynie (ul. Magazynowa 1/2), w filii w Dzierzgoniu (Plac Wolności 8) lub online. Na konsultację warto zabrać testament, postanowienie o nabyciu spadku i umowy darowizny, jeśli są dostępne. Więcej o sprawach, którymi się zajmuję, przeczytają Państwo na stronie Sprawy cywilne i spadkowe, a termin konsultacji można ustalić telefonicznie pod numerem 605 419 308 lub przez stronę Kontakt.

Najczęstsze pytania

Artykuł ma charakter ogólny i informacyjny. Opisuje stan prawny na październik 2026 r. i nie zastępuje porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej oceny dokumentów i okoliczności, dlatego najlepiej omówić szczegóły na konsultacji.